Freski w kaplicy Brancaccich: na co patrzeć, scena po scenie

Jak rozmieszczona jest kaplica

Stań na środku posadzki i zwróć się w stronę ołtarza. Malowidła biegną wokół trzech ścian w dwóch poziomych pasach, górnym i dolnym. Na ścianie szczytowej wysokie okno wpuszcza światło dzienne za ołtarzem, a na samym ołtarzu stoi XIII-wieczny panel Madonna del Popolo, umieszczony tam po wygnaniu rodziny Brancaccich w 1436 roku.

Opowieść przedstawia życie św. Piotra, patrona Pietro Brancacciego, który ufundował kaplicę. Wprowadzają ją dwie sceny na pilastrach przy wejściu: po prawej stronie, gdy zwrócisz się w stronę ołtarza, Kuszenie Adama i Ewy; po lewej — ich Wygnanie z Raju. Idea jest taka, że dzieło Piotra to droga powrotu po Upadku.

Część pierwotnej dekoracji zaginęła. Sklepienie zostało ozdobione czterema Ewangelistami, a lunety nad górnym rejestrem — scenami powołania Piotra i Chrystusa kroczącego po wodzie. Zostały zniszczone, gdy kaplicę poddano ponownej dekoracji w latach 1746–48. Podczas renowacji w latach 80. XX wieku na ścianie szczytowej odnaleziono rysunki przygotowawcze, czyli sinopie, dwóch zaginionych scen.

Kto co namalował

Trzech malarzy stworzyło to, co widzisz. Masolino da Panicale, urodzony około 1383 roku, był uznanym mistrzem. Masaccio, urodzony w grudniu 1401 roku, był niemal dwadzieścia lat młodszy. Obaj nosili imię Tommaso; Masolino znaczy w przybliżeniu „mały Tom", a Masaccio „niezdarny Tom". Zaczęli około 1424 roku, pracując ramię w ramię na rusztowaniu, dopóki Masolino nie wyjechał na Węgry we wrześniu 1425 roku.

Masaccio kontynuował samotnie do 1427 roku, kiedy to prace zostały wstrzymane. Wyjechał do Rzymu i zmarł tam następnego lata w wieku 26 lat. Felice Brancacci, który zlecił cykl w 1423 roku, został wygnany w 1436 roku za sprzeciw wobec Cosima de' Medici, a kaplica pozostała niedokończona przez dziesięciolecia.

Gdy rodzina została ponownie dopuszczona do Florencji w 1480 roku, Filippino Lippi dokończył ściany w latach 1481–83. Był synem Fra Filippo Lippiego, jednego z najwcześniejszych naśladowców Masaccia, i celowo dostosował swoją paletę oraz ciężar postaci do starszych scen. Szybka zasada na czas wizyty: spokojne, pełne wdzięku, miękko oświetlone postacie to Masolino; ciężkie, poważne, silnie oświetlone postacie rzucające rzeczywiste cienie to Masaccio; wyraziste, zatłoczone, pełne portretów sceny nisko po prawej stronie i na pilastrach to w większości Filippino.

Pilastry przy wejściu: Kuszenie i Wygnanie

Zacznij tam, gdzie zaczyna się opowieść. Kuszenie Adama i Ewy Masolina, na prawym pilastrze, jest pogodne. Adam i Ewa stoją obok siebie i patrzą na siebie, Ewa ma właśnie ugryźć owoc, a wąż owija się wokół drzewa z głową kobiety i jasnymi włosami. Światło jest miękkie, a ciała zdają się niemal unosić na ciemnym tle.

Teraz zwróć się ku lewemu pilastrowi. Wygnanie z Ogrodu Eden Masaccia to jeden z najsłynniejszych obrazów w malarstwie zachodnim, a kontrast jest tu sednem. Anioł z mieczem unosi się nad bramą. Adam wychodzi z twarzą ukrytą w dłoniach. Głowa Ewy jest odrzucona do tyłu, usta otwarte w krzyku, ramiona osłaniają ciało. Są ciężcy, niezgrabni i całkowicie ludzcy, i rzucają cienie na ziemię.

Światło w Wygnaniu pada z prawej strony, z tego samego kierunku co światło dzienne z okna kaplicy. Masaccio namalował światło tak, jakby wpadało do obrazu z pomieszczenia, w którym stoisz. Przez stulecia obie postacie nosiły liście, dodane w 1642 roku; renowacja zakończona w 1990 roku je usunęła.

The Tribute Money

Nad tobą na lewej ścianie znajduje się największa scena w kaplicy, szeroka na niemal sześć metrów. Opowiada historię z Ewangelii Mateusza, w której poborca podatkowy domaga się należnego trybutu, Chrystus każe Piotrowi wyjąć monetę z pyska ryby, a Piotr płaci. Masaccio umieszcza trzy momenty w jednym krajobrazie. W centrum poborca, widziany od tyłu w krótkiej tunice, zatrzymuje Chrystusa i apostołów. Po lewej Piotr kuca nad jeziorem, by wyjąć monetę z ryby. Po prawej, przy bramie miejskiej, wręcza ją.

Apostołowie stoją wokół Chrystusa niczym pierścień kolumn, masywni i nieruchomi, pod niebem rozciągającym się nad górami, które bledną w oddali. Masaccio zbudował tę scenę w perspektywie zbieżnej, a punkt zbiegu wyznacza głowa Chrystusa. Fresk powstał w ciągu 32 dni roboczych; do dziś można prześledzić łączenia między dziennymi partiami tynku.

Niektóre uszkodzenia są nieodwracalne. Detale dodane po wyschnięciu tynku, takie jak liście na drzewach, zniknęły, a szata Chrystusa utraciła wiele ze swojego pierwotnego błękitu. Nasz osobny przewodnik po „Groszu czynszowym” omawia go postać po postaci.

Górna kondygnacja: Piotr Masolina

Za ołtarzem, w górnej lewej części okna, znajduje się „Kazanie św. Piotra” Masolina. Piotr przemawia do tłumu z uniesioną dłonią; otaczające go twarze wyrażają wszystko od pełnej skupienia uwagi, jak u zawoalowanej zakonnicy na pierwszym planie, po senność. Masolino namalował go w osiem dni roboczych.

Na górnej prawej ścianie znajduje się „Uzdrowienie kaleki i wskrzeszenie Tabity” Masolina — dwa cuda na jednym florenckim placu. Po lewej Piotr uzdrawia kalekę przy bramie świątyni; po prawej wskrzesza Tabitę z łoża. Pomiędzy nimi dwóch młodych mężczyzn w modnych strojach przechadza się przez plac, nie zwracając uwagi na żaden z cudów. Widok miasta w tle to starannie oddana w perspektywie zabudowa z domami i loggiami.

W tym gronie łatwo nie docenić Masolina. Jego postaci są raczej wytworne niż masywne, ale jego ulice i budynki należą do pierwszych we florenckim malarstwie zbudowanych według jednego punktu zbiegu.

Masaccio za ołtarzem

Po prawej stronie okna, w górnej kondygnacji, znajduje się „Chrzest neofitów” Masaccia. Piotr wylewa wodę na młodego mężczyznę klęczącego w strumieniu w wąskiej dolinie. Za nim inny młodzieniec czeka na swoją kolej, obejmując ramionami nagie ciało przed zimnem. Po tej stronie okna światło pada z lewej, znów od okna.

Poniżej, w dolnej kondygnacji po lewej stronie ołtarza, znajduje się „Uzdrowienie cieniem św. Piotra”. Piotr idzie florencką ulicą w towarzystwie Jana, nie patrząc na chorych, których mija; gdy jego cień na nich pada, zostają uzdrowieni. Jeden już stoi, jeden się podnosi, jeden wciąż kuli się na ziemi. Postać w czerwonej czapce została rozpoznana jako portret Masolina.

Po prawej stronie ołtarza, w dolnej kondygnacji, znajduje się „Rozdawanie jałmużny i śmierć Ananiasza”. Piotr rozdaje jałmużnę ubogim wspólnoty, wśród których jest matka z dzieckiem, podczas gdy Ananiasz, który zatrzymał część swoich pieniędzy, leży martwy u jego stóp. Podobnie jak „Grosz czynszowy”, scena ta może odzwierciedlać debatę wokół Catasto, nowego florenckiego podatku od nieruchomości z 1427 roku.

Dolna lewa ściana: Teofil i św. Piotr na tronie

Poniżej „Grosza czynszowego” znajduje się „Wskrzeszenie syna Teofila i św. Piotr na tronie”. To w połowie dzieło Masaccia, a w połowie Filippina Lippiego i wyznacza punkt, w którym prace przerwano w 1427 roku. Masaccio namalował część środkową, z Piotrem na tronie po prawej w architektonicznej niszy; Filippino ukończył scenę ponad pięćdziesiąt lat później, w tym wskrzeszonego chłopca.

W tłumie pełno jest portretów. Mówi się, że grupa po prawej stronie przedstawia Brunelleschiego, Leona Battistę Albertiego, Masaccia i Masolina. Uważa się, że portrety Brancaccich i ich kręgu zostały skute po wygnaniu rodziny, co pomaga wyjaśnić, dlaczego Filippino musiał wypełnić luki w scenie już rozpoczętej.

Sceny Filippina Lippiego

Filippino namalował dolny rejestr prawej ściany oraz dolne partie obu pilastrów. Duży prawy panel przedstawia Dysputę z Szymonem Magiem przed Neronem oraz Ukrzyżowanie św. Piotra, poza murami, które można rozpoznać jako Rzym po piramidzie Gajusza Cestiusza. Autoportret Filippina znajduje się w prawej grupie dysputy.

Na dolnych pilastrach znajdują się dwie sceny więzienne: św. Paweł odwiedzający św. Piotra w więzieniu, po lewej, oraz anioł uwalniający Piotra z więzienia, po prawej, ze śpiącym strażnikiem opartym na włóczni. Zwróć uwagę, jak Filippino przenosi architekturę sąsiednich scen do własnych, tak że ściany czytają się jako jedna całość.

Ołtarz i Madonna del Popolo

Na ołtarzu stoi malowany panel Madonny z Dzieciątkiem znany jako Madonna del Popolo. Pochodzi prawdopodobnie z XIII wieku, być może z około 1268 roku, gdy założono kościół, i jest starszy niż jakikolwiek z otaczających go fresków. Został umieszczony w kaplicy po 1436 roku, gdy Brancaccich wygnano, a kaplicę poświęcono na nowo Najświętszej Maryi Pannie.

Jego złote tło i płaskie, hieratyczne postacie stanowią użyteczną miarę porównawczą. Spójrz od Madonny na Uzdrowienie cieniem św. Piotra Masaccia obok niej, a zobaczysz jednym spojrzeniem, jak daleko podróżowało malarstwo między XIII wiekiem a latami dwudziestymi XV wieku.

Jak wykorzystać swoje trzydzieści minut

Dobra kolejność: dwie minuty w centrum, by ogarnąć całe pomieszczenie; potem Wygnanie i Kuszenie przy wejściu, obok siebie; następnie Grosz czynszowy; potem ściana ołtarzowa, Chrzest u góry oraz sceny Cienia i Jałmużny poniżej; potem przejdź do Tabity Masolina; i wreszcie sceny Filippina oraz panel Teofila. Wróć na koniec do Grosza czynszowego, jeśli masz czas. Większość ludzi tak robi.

Nie przynoś niczego, czym musiałbyś zarządzać. Przestrzeń jest niewielka, a twoja grupa ją wypełnia. Jeśli chcesz czytać w trakcie zwiedzania, miej ten przewodnik otwarty na telefonie z niską jasnością ekranu.