Masaccio's Tribuutgeld: hoe het fresco in de Brancacci-kapel te lezen

Het verhaal

Het onderwerp komt uit het evangelie van Matteüs, hoofdstuk 17. Wanneer Christus en zijn leerlingen in Capernaum aankomen, vragen de belastinginners of hun meester de belasting betaalt. Christus zegt tegen Petrus dat hij naar het water moet gaan en een lijn moet uitwerpen: in de bek van de eerste vis die hij vangt, zal hij een munt vinden, genoeg om voor hen beiden te betalen. Petrus doet dat, en betaalt.

Het is een ongebruikelijk onderwerp voor een cyclus over het leven van de heilige Petrus, en historici hebben het lang in verband gebracht met Florence in de jaren 1420. De stad debatteerde over de Catasto, een nieuwe belasting op vermogen die in 1427 werd ingevoerd en die het zwaarst drukte op rijke koopmansfamilies. Een schilderij waarin Christus zelf aanvaardt dat er belasting verschuldigd is, leest goed als een stedelijk betoog, geschilderd voor een koopmansopdrachtgever.

Drie momenten in één landschap

Masaccio vertelt het verhaal drie keer zonder het schilderij in panelen te verdelen. De centrale groep toont het eerste moment. Een belastinginner, van achteren gezien in een korte oranje tuniek en met blote benen, staat tegenover Christus en steekt zijn hand uit. Christus, in het midden van de twaalf, antwoordt hem en wijst met één hand naar links; Petrus, naast hem, maakt hetzelfde gebaar, alsof hij de opdracht met enige tegenzin herhaalt.

Volg het gebaar naar uiterst links. In het middenverschiet, aan de oever van het meer, hurkt Petrus met zijn mantel op de grond en neemt de munt uit de bek van de vis. Hij is klein en gemakkelijk over het hoofd te zien, wat deel uitmaakt van het plezier van het vinden ervan.

Kijk nu naar rechts. Onder de boog van een gebouw dat de stadspoort voorstelt, drukt Petrus, in zijn gele mantel over blauw, de munt in de hand van de belastinginner. De belastinginner verschijnt twee keer, één keer in elke scène, in dezelfde tuniek. De drie episodes lezen links, midden, rechts, maar het oog begint in het midden, waar het drama is, en wordt door de gebaren naar buiten gestuurd.

Een ring van apostelen

De apostelen staan in een losse kring rond Christus, dicht bij elkaar, hun hoofden min of meer op één niveau. Het is een manier om een menigte te componeren die teruggaat op Giotto, wiens fresco's Masaccio in Florence zou hebben bestudeerd, en ze geeft de groep de soliditeit van architectuur. Elke figuur staat op de grond, voeten stevig geplant, en elk heeft een eigen gezicht: oud en bebaard, jong en gladgeschoren, verward, streng.

De zware mantels hangen als echte stof op echte lichamen. Masaccio modelleert ze met licht en schaduw in plaats van met contouren, en je voelt het gewicht van de wol. Dit was wat latere schilders naar de kapel kwamen bestuderen. Onder hen was de jonge Michelangelo, wiens pentekening van de figuur van Petrus uit dit fresco in München bewaard is gebleven.

De apostel uiterst rechts van de groep, in een wijnkleurige mantel, heeft een scherper, individueler gezicht dan de anderen. Sommigen hebben gesuggereerd dat hij een zelfportret van Masaccio is; anderen zien er een portret van Felice Brancacci in. Niemand weet het.

Merk ook op hoe weinig iemand beweegt. Afgezien van de wijzende handen staan de figuren bijna stil. Masaccio haalt zijn dramatiek uit gewicht, blik en gebaar rather dan uit actie, en die terughoudendheid is mede de reden waarom de scène zo plechtig aanvoelt.

Perspectief: alle lijnen leiden naar Christus

Het gebouw aan de rechterkant is getekend in éénpuntsperspectief. Als je de terugwijkende lijnen verlengt, komen ze samen in één punt op de horizon, en dat punt is het hoofd van Christus. De geometrie van het schilderij en de betekenis ervan vallen samen: het verdwijnpunt is het centrum van het verhaal.

Masaccio was een van de eerste schilders die op deze manier een centraal verdwijnpunt gebruikte. Hij was bevriend met Brunelleschi, die de methode had uitgewerkt, en met de beeldhouwer Donatello. The Tribute Money is een van de duidelijkste vroege demonstraties van wat de methode vermocht: een geschilderde muur een ruimte geven waarin je kunt binnenstappen.

Het perspectief is gemaakt voor iemand die in de kapel staat en omhoogkijkt. Jij bent die persoon. Vanuit het midden van de vloer staan de figuren op een grond die door lijkt te lopen in de rand onder het fresco.

Licht uit het venster van de kapel

In The Tribute Money valt, net als in de Expulsion ernaast, het licht van rechts en werpen de figuren schaduwen naar links. Rechts komt het echte licht in de kapel vandaan: het venster in de eindmuur achter het altaar. Masaccio schilderde het licht alsof het vanuit dat venster het schilderij binnenkwam.

Het is een kleine beslissing met grote gevolgen. De figuren houden op decoraties op een muur te zijn en worden lichamen die in hetzelfde licht staan als jij. Kijk naar de schaduwen op de grond aan de voeten van de apostelen, en naar de manier waarop de rechterkant van elke mantel is verlicht en de linkerkant in de schaduw valt.

Het landschap en de lucht

Achter de groep loopt een oever van het meer terug naar een reeks kale bergen onder een bewolkte hemel. De bergen worden bleker en blauwer naarmate ze verder weg liggen, zoals afstand er in werkelijkheid uitziet. Schilders noemen dit atmosferisch of luchtperspectief, en hier werkt het samen met het lineaire perspectief van het gebouw.

De bomen zijn kale stammen. Dat is schade, geen ontwerp. Frescoschilders voegden nadien enkele details, zoals bladeren, toe op de droge pleisterlaag, en die accenten houden minder lang stand dan de kleuren die in de natte pleister zijn gebonden. De bladeren zijn verdwenen; zo ook een groot deel van het blauw van Christus' gewaad, dat eveneens deels droog is aangebracht.

Tweeëndertig dagen pleisterwerk

Fresco wordt geschilderd op natte kalkpleister. Terwijl de pleister droogt, wordt het pigment erin vastgelegd, zodat de schilder elke ochtend slechts zoveel verse pleister kan aanbrengen als hij kan schilderen voordat die uithardt. Elk van deze plekken heet een giornata, een dag werk. De naden ertussen zijn vaak over een fresco te volgen als je weet waar je moet kijken.

Studies van het Tribute Money tellen 32 giornate. Masolino's St Peter Preaching, achter het altaar, vergde er acht. Het verschil ligt deels in omvang en deels in ambitie: gezichten en handen, die de meeste zorg vereisten, hebben vaak een eigen giornata.

Brand, vuil en de restauratie

Het fresco heeft een zware geschiedenis. In 1746–48 werden de bovenste delen van de kapel opnieuw gedecoreerd, en het gewelf en de lunetten daarboven gingen verloren. In 1771 verwoestte een brand het interieur van de Carmine-kerk. De kapel bleef gespaard, maar rook en latere reinigingen lieten de schilderijen donker achter, zo donker dat Masaccio lang werd beschreven als een schilder van sombere, steenachtige kleuren.

Een volledige restauratie in de jaren 1980, voltooid in 1990, verwijderde het vuil en latere toevoegingen. Ze bracht de oorspronkelijke kleur aan het licht: de oranjes, rozen, groenen en blauwen die u nu ziet. Ze bevestigde ook hoeveel verloren was gegaan waar verf droog was aangebracht. Wat overblijft is Masaccio's kleur, geen moderne overschildering.

Wie Masaccio was

Masaccio werd geboren als Tommaso di Ser Giovanni di Simone op 21 december 1401 in Castel San Giovanni, nu San Giovanni Valdarno, in de heuvels ten zuidoosten van Florence. Zijn vader, een notaris, stierf toen hij vijf was. Over zijn opleiding is niets met zekerheid bekend, maar op 7 januari 1422 trad hij als zelfstandig meester toe tot het Florentijnse gilde waartoe ook schilders behoorden.

Zijn bijnaam is een grapje. Maso is een verkorting van Tommaso, en Masaccio betekent zoiets als onhandige of slordige Tom, misschien om hem te onderscheiden van zijn oudere medewerker, eveneens een Tommaso, die Masolino werd, kleine Tom. Vasari prees hem later bovenal om zijn nabootsing van de natuur: levensechte figuren, overtuigende beweging, een gevoel van echte diepte.

Zijn werkzame leven duurde slechts ongeveer zes jaar. Hij ging in 1427 of 1428 naar Rome en stierf daar in de zomer van 1428, 26 jaar oud. Toen Brunelleschi het nieuws hoorde, zou hij gezegd hebben: "Wij hebben een groot verlies geleden." De Brancacci-kapel is het grootste overgeleverde deel van zijn werk, en het Tribute Money vormt daarvan het hart.

Masaccio en Masolino op dezelfde muren

De beste manier om Het tribuutgeld te begrijpen is door het te vergelijken met het werk van Masolino in dezelfde ruimte. Keer u naar de tegenoverliggende muur en bekijk zijn Genezing van de kreupele en Opwekking van Tabitha, dat in dezelfde periode werd geschilderd. De figuren daar zijn sierlijk en licht gemodelleerd; de twee jonge mannen in het midden wandelen door het plein als in een pageant. Masolino bouwt achter hen een fraai perspectivisch straatbeeld op, maar de mensen voelen gewichtloos aan.

Keer dan terug naar Masaccio. Zijn apostelen staan als een muur, de plooien van hun mantels zwaar, hun schaduwen vallen op de grond. De twee schilders werkten samen op de steiger en hebben elkaar vrijwel zeker geholpen, maar op de muren zijn hun temperamenten onmiskenbaar, en die vergelijking is de helft van het genoegen van de kapel.

Zo ziet u het tijdens uw bezoek

Vanaf de vloer van de kapel bevindt Het tribuutgeld zich boven ooghoogte, links wanneer u naar het altaar kijkt. Ga iets van de linkerwand af staan, richting de rechterkant van de kapel, om het recht van voren te zien. Zoek eerst de oranje rug van de belastinginner, dan Christus, en volg vervolgens de wijzende handen naar links naar het meer en naar rechts naar de poort.

Kijk dan eronder, naar de Opwekking van de zoon van Theophilus, waar het werk van Masaccio ophoudt en dat van Filippino Lippi begint, en aan de overkant naar Masolino's tafereel van Tabitha op de tegenoverliggende muur. Samen vertellen de drie u wat Masaccio in enkele jaren werk in deze ruimte aan de schilderkunst toevoegde.